تاريخ و زمان
شنبه 16 فروردين 1399  
  جستجو
  بازديدها
تعداد بازديد از سايت: 300936
تعداد بازديد اين بخش: 9065
در امروز: 1616
اين بخش امروز: 53

  درباره كتابداري
ضرورت و زمينه هاي مطالعاتي كتابداران - نويسنده(گان):عيسي محمدي فيروزجائي و موسي يمين فيروز

چكيده:
ماهيت اصلي حرفه كتابداري و اطلاع رساني برقراري پيوند وارتباط بين اطلاعات از يكسو و نيازهاي متقاضيان اطلاعات از سوي ديگر مي باشد و هدف اصلي از اشاعه اطلاعات رفع نيازهاي مطالعاتي جامعه بالقوه و بالفعل كتابخانه ها است كه ايستايي و سكون خدمات كتابخانه اي نتيجه اتكاي صرف كتابداران به آموخته هايشان در دوران تحصيلات رسمي است. در اين بين كتابداران مطالعه گر ،آگاه و آشنا به اطلاعات يا منابع اطلاعاتي، نقش بسزايي در بهبود كيفي و كمي خدمات، اعتلاي وجهه حرفه كتابداري و اطلاع رساني در سطح گسترده در جامعه خواهند داشت. اين مقاله با چنين رويكردي يه اهميت و ضرورت مطالعه براي كتابداران از ديدگاه صاحبنظران پرداخته و زمينه ها و محورهاي مطالعاتي مورد نياز كتابداران را تشريح مي كند.

كليد واژه: مطالعه، كتابداران، ضرورت مطالعه، زمينه هاي مطالعه

مقدمه:
آموزش رسمي ، دوره هاي آموزش در دوره خاصي از عمر هر فرد است و هر چند جامعه اي داراي نظام آموزشي فعال و پويا باشد افراد آن جامعه ناگزيرند با تغييرات و تحولات نوين همگام شوند و يكي از شيوه هاي آگاهي از تغييرات ، سازگاري با تحولات و پيشرفت هاي جديد ،مطالعه مدام و مستمر حرفه اي است .
از منظر ديگر ماهيت اصلي حرفه كتابداري و اطلاع رساني برقراري پيوند وارتباط بين اطلاعات از يكسو و نيازهاي متقاضيان اطلاعات از سوي ديگر مي باشد و هدف اصلي از اشاعه اطلاعات ، رفع نيازهاي مطالعاتي جامعه بالقوه و بالفعل كتابخانه ها است كه ايستايي و سكون خدمات كتابخانه اي نتيجه اتكاي صرف كتابداران به آموخته هايشان در دوران تحصيلات رسمي است. در اين بين كتابداران مطالعه گر ،آگاه و آشنا به اطلاعات يا منابع اطلاعاتي، نقش بسزايي در بهبود كيفي و كمي خدمات، اعتلاي وجهه حرفه كتابداري و اطلاع رساني بطور گسترده در جامعه خواهند داشت .
از دير باز تاكنون اعتقاد بر اين بوده و هست كه كتابداران بايستي افراد ي آگاه و دانشمند باشند و اين اصل در بررسي تاريخ كتابداري به وضوح مشخص است .«يكي از اصولي كه در 14 قرن قبل از ميلاد استوار شد اين است كه كتابدار بايد فردي دانشمند باشد و اصلي كه بر دانشمند بودن كتابداران تأكيد مي كند در بابل به اين صورت جلوه مي كرد كه بايد چند زبان بداند و در يكي از علوم رايج يا يكي از انواع مواد متخصص باشد0 »( تامسپون ، 1366ص.97 ) . در اسكندريه كتابداران از ميان دانشمندان برگزيده مي شدند « نخستين كتابدار كتابخانه اسكندريه ،ديمتريوس اهل فالرون بود كه فيلسوف بود ». (همو، ص. 97 ) .
اصل دانشمند بودن كتابداران در قرون بعد از خاموشي فانوس دريايي اسكندريه نيز با ظهور كتابداراني دانشمند تجلي يافت «ابو نصر فارابي ،صاحب بن عباد ، ابن سينا ، ابن عميد ، خواجه نصير الدين طوسي و ... همگي كتابدار بودندمسعود سعد سلمان كتابدار بوده است شيخ بهايي كتابدار كتابخانه آستان قدس رضوي در زمان شاه عباس صفوي بوده است . »( نوروزي ،1365،ص40). «ويلهلم لايبنيتس كه در فلسفه ،سياست ،تاريخ و رياضيات دانشمندي تراز اول است در آلمان مسئول دو كتابخانه بزرگ مي شود .» (ابرامي ،1379،ص0 64).
كتابداران دانشمند در چند قرن اخير با جديت ، پشتكار ، مطالعه و تدبرفراوان پايه هاي علمي اين رشته تاريخي را مستحكم نمودند و انديشه هاي جاودانه كتابداري را از حصار تاريك و نمور رهانيده و در اختيار عموم مردم ،اعم از فقير و غني و سياه و سفيد نهادند0 ادواردز تلاش كرد تا همگان بتوانند از منابع كتابخانه استفاده نمايند .چارلزامي كاتر به ايجاد و انتشار قواعد فهرست فرهنگي ،تدوين رده بندي گسترش پذير و جدول دو رقمي نشانه مولف پرداخت؛ ملويل ديويي ،انجمن كتابداراري امريكا را بنيان نهاد طرح رده بندي منتشر نمود و به ايجاد رشته كتابداري و آموزش رسمي كتابداري در دانشگاه پرداخت . رانگاناتان –پدر كتابداري هند –رده بندي كولن را طرح و منتشر نمود و پنج قانون كتابداري را به زباني ساده و گويا به جهانيان عرضه داشت . نكته مهم اين است كه « اگر كتابداران ماهيت كار خود را درك كنند و انطور كه بايد بدان عمل كنند و در حرفه خود براي جامعه مفيد باشند از عاملان پيشرفت جهاني محسوب خواهند شد.» ( تامسپون ،1366ص0 101)
مجموعه سازمان يافته كتابخانه ها ، نيازمند نيروي انساني ماهر است و حتي اثر وجودي نيروي ماهر و توانمند از روش ها و منابع اهميت بيشتري دارد زيرا بدون وجود آنان فايده رساني و كاربرد منابع امكان پذير نخواهد بود0 « استفاده ماهرانه از مجموعه سازمان يافته اطلاعات مستلزم توانايي در برقراري ارتباط با مردم ،همدردي با نيازهايشان و ايجاد اعتماد در آنان است اين امر نيازمند شخصي است كه قدم از حريم كتابخانه بيرون نهد. احتمال دارد پيگيري اشارات و ارجاعات آنان و روشن ساختن و توضيح مسايل آنان به معلومات عمومي گسترده و ذهن حساس يك دانشمند نياز داشته باشد ، به دليل آنكه بيشترين كتابخانه هاي عمومي در خدمت جوامعي با نژاد ،مذهب و سنتهاي فرهنگي آميخته هستند و نقش مهمي در كمك به رشد هماهنگ آنها ايفا مي كنند از اين رو كتابداران بايد نسبت به چنين نقشي دلسوز باشند و بتوانند ميان مردمي با پيشينه هاي مختلف مناسباتي برقرار سازند و در تشخيص و بر آوردن بيطرفانه نيازهايشان گامي مثبت بردارند . » (فدراسيون بين المللي انجمن هاي كتابداري ،1368،ص،43) .
مجموعه تلاشهاي كتابخانه براي دسترس پذيرساختن اطلاعات و منابع اطلاعاتي جهت استفاده جامعه كتابخانه صورت مي گيرد و ايجاد رابطه بين تقاضا و عرضه اطلاعات نيازمند كتابداراني آگاه و واجد شرايط صورت مي گيرد ، «كتابدار بايد نخست از آنچه چاپ شده است اطلاع حاصل كند و آنگاه اطلاعات خود را به ديگران انتقال دهد ». ( كهرجي ،1375،ص57 ) ،« كتابداران خود از دانش كافي برخوردارند از مجموعه خود به خوبي آگاهي دارند ،اخلاق انساني ،اسلامي و كتابداري بيش از هر چيز ديگر ي راهنماي عملي آنان در انجام وظيفه است و موجب جذب و جلب هر چه بيشتر متقاضيان مي شود »( فدايي عراقي ،1375،ص 262). براستي آيا بعد از آموزش رسمي كه منجر به اخذ مدرك مي شود ضرورتي براي آموختن و مطالعه وجود ندارد ؟

مروري بر ضرورت آموختن و مطالعه براي كتابداران از ديدگاه انديشمندان
ايفلا رهنمود ارزنده اي دارد : «تمام كاركنان حرفه اي پس از فراغت از تحصيل و كسب شايستگيها ي لازم بايد از راه مطالعه گسترده و شركت در دوره هاي آموزشي تماس خود را با پيشرفتها حفظ كنند و در جريان آن باشند ».( فدراسيون بين المللي انجمن هاي كتابداري ،1368،ص،44). جهودا معتقد است كه آموختن و مطالعه فعاليت پايان نا پذيري است : « آگاهي از گذشته و موقع و مقام فعلي علم ،مطلق ندانستن علم ،بررسي منتقدانه انديشه ها ، استفاده از شواهد عيني و استدلال هاي منطقي در تفسير آراي ديگران و تغيير آراي خود و تحليل و تركيب اطلاعات براي دستيابي به نتيجه اي مطلوب و معتبر نمي تواند تنها بر آنچه در دوران تحصيل آموخته است متكي باشد . بدين سان جستجوي منتقدانه افكار و انديشه هاي نوشتاري فعاليتي است پايان ناپذير». (جهودا ، 1375 ، ص. 70)
كتابدار بايد خواننده اي آزمند باشد و به آنچه در دوران تحصيل آموخته متكي نباشد. « مسئوليت بنياني تر ما هر چه بيشتر آموختن در مورد انسانهايي است كه كتابخانه ها را مورد استفاده قرار مي دهند، چرايي استفاده آنها و اينكه ما كتابداران، خادمان آنها، چگونه به نيازهايشان پاسخ مي دهيم و مي توانيم پاسخ دهيم».( موكهرجي، 1375، ص 78).
تامسپون معتقد است كه « كتابدار بايد توان خودآموزي داشته باشد و مشتاقانه به مطالعه حرفه خويش بپردازد و هرگز فكر نكند كه آموزشش به پايان رسيده است.»(تامپسون، 1366 ، ص 105)
يونسكو در بيانيه اي در خصوص كتابخانه هاي عمومي كه در سال 1994 منتشر كرد كتابدار را واسطه اي فعال بين استفاده كنندگان و منابع برشمرد و تداوم آموزش حرفه اي كتابداران را متضمن ارايه خدمات بهينه دانست.( بيانيه يونسكو درباره كتابخانه عمومي ، 1374، ص 108 )« يك كتابدار خوب بايد خواننده اي آزمند باشد و براي كمك به ديگران در راه يافتن به مجموعه هاي كتابخانه اشتياق نشان دهد . فنون را مي توان به سرعت آموخت اما عامل مهم موفقيت شور كار است. كتابدار كاملا جدا از مديران به طور اعم، بايد اهل كتاب، تحقيق و تتبع باشد.» ( موكهرجي، 1375، ص56).
فورتسكو بر اين باور است كه مطالعه از وظايف كتابدار است و در زمان كار بايد مطالعه كند: « آيا سعادتي از بهر كتابدار نيست كه از طريق مطالعه اي كه وظيفه وي بشمار مي رود، نياز علمي خود را برآورد تا استعدادش براي انجام وظايف روزانه بيشتر شود. مطالعه وي ممكن است وسيع و پراكنده باشد . داستان، كتب علمي ، تاريخي و مطلب چاپي دست اول و يا نوشته هايي كه خوانندگان كمتر به سراغ آنها مي روند( مان؛1351،ص0 100).

نيازها و محورهاي مطالعاتي كتابداران و اطلاع رسانان
در قرن 20 و چند سالي كه از هزاره جديد مي گذرد، اطلاعات مهمترين ركن زندگي جوامع بشري را تشكيل داده است و ملاك توانمندي ، دارا بودن اطلاعات است كه در سايه آن دانش يا تكنولوژي جديد ابداع و عرضه مي گردد.فرايند مطالعه كه از اعمال پيچيده ذهني انسان است، عمومي ترين راه كسب اطلاعات نيز محسوب مي شود كه نقش مهمي در آگاهي از آخرين تغييرات ، سازگاري و انطباق با جديدترين تحولات دارد.
مولفه اساسي در تمامي فعاليت هاي كتابداري، دسترسي پذير ساختن اطلاعات است و سعي بر اين است تا پيوند و ارتباط موثر بين اطلاعات و علائق مطالعاتي متقاضيان اطلاعات برقرار گردد كه در اين فرايند نقش كتابداران مطالعه گر، آگاه و آشنا به اطلاعات يا منابع اطلاعاتي مهم جلوه مي نمايد.

محورهاي مطالعاتي كتابداران :
در ادامه مبحث، زمينه و موضوع مطالعه كتابداران و اطلاع رسانان در سه محور شناخت جامعه كتابخانه ، بازار توليد ونشر، بخش هاي فراهم آوري، فهرست نويسي و رده بندي، مرجع و فناوري اطلاعات بيان مي گردد. 

الف) شناخت جامعه استفاده كننده
شناخت جامعه، پي بردن به نيازهاي آني و آتي افراد جامعه و بررسي اين نيازها، شايد اولين موضوعي باشد كه كتابداران كتابخانه بايد درباره آن مطالعه كنند. براي اينكه بتوان از مجموعه سازماندهي شده اطلاعات موجود در كتابخانه حداكثر استفاده را كرد نياز به ايجاد رابطه با جامعه استفاده كننده و مردم است تا با ايجاد اعتماد، نيازهاي آنها شناسايي و پاسخ داده شود. جوابگويي به مراجعان كتابخانه هميشه ساده نيست و نياز به شناخت جامعه كتابخانه دارد. در كتابخانه هاي عمومي شناخت جامعه تا حدودب مشكل تر از شناخت جامعه ساير انواع كتابخانه هاست . براي شناخت جامعه كتابخانه هاي عمومي ، كاركنان بايد داراي اطلاعات عمومي وسيع و شخصيت اجتماعي مثبت باشند.
«اگر كاركنان كتابخانه هاي عمومي جامعه استفاده كننده خود را به خوبي بشناسند و نيازهاي آنان را به خوبي تامين كنند، انگيزه اي براي مطالعه در آنها بوجود مي آيد و عده بيشتري از مردم به كتابخانه كشانده مي شوند كه اين مورد ارزش مهمي در توسعه كشور مي تواند داشته باشند . براي شناخت جامعه استفاده كننده، كتابدار علاوه بر آگاهي هاي تخصصي خود بايد اطلاعاتي درباره فعاليتها ، رغبت ها، خصوصيات زندگي اجتماعي مردم منطقه، خصوصيات زندگي انفرادي آنها و همچنين سازمانها و موسسات و انجمن هاي فرهنگي و اجتماعي و مذهبي حوزه خود داشته باشد. ضمناً با توجه به پيشرفت تكنولوژي و تغيير فرم منابع سنتي، كتابدار بايد آگاهي هاي لازم براي استفاده از اين منابع و وسايل و تجهيزات را بدست آورد.« موسوي زاده، 1374، ص. 32» شناخت نيازهاي جامعه اهميت خاصي دارد، « يك كتابدار حرفه اي بايد داراي آنچنان معرفت علمي باشد كه بتواند نيازهاي جامعه كتابخانه را بازشناسد»(باتلر، 1358؛ ص 97)ابرامي معتقد است كتابدار بايستي نيازهاي فكري و روحي جامعه اي كه در آن زندگي مي كند را برآورده سازد بنابراين فهم و شناخت دقيق مردم براي وي اهميت مي يابد ( ابرامي، 1379، ص73).
كتابداران عامل اصلي برقراري ارتباط ميان دانش و مردم هستند و بايد از چنان شخصيتي برخوردار باشند كه بتوانند نه تنها از طريق مطالعه روشهاي سنتي برقراري ارتباط كه فهرست نويسي و رده بندي را در بر مي گيرد، بلكه با مطالعه مردمي كه به آنها خدمت مي كنند با آنها ارتباط برقرار كنند . ايفلا رهنمود ارزنده اي درباره شناخت جامعه و نيازهاي مردم و كاربردي كردن نتايج يافته ها در برنامه ريزي فعاليت كتابخانه ها دارد: « منابع همواره محدودند و بايد به دقت آنها را توسعه داد تا حداكثر بهره را به جوامع خود برسانند بنابراين هر كتابخانه گستره خدماتي را كه از نظر گونه گوني و ژرفا به بهترين شكل در خور نيازهاي محلي است بر مي گزيند».بطور كلي تخصيص منابع بايد بر مباني سنجش نيازهاي محلي باشد نه بر اساس تقاضاهاي استفاده كنندگان كنوني كتابخانه.( فدراسيون بين المللي انجمن هاي كتابداري ، 1368، ص0 13). سينايي ضرورت مطالعه كتابداران و شناخت و سنجش نيازهاي جامعه كتابخانه را با جزئيات بيشتري بيان مي كند: « كتابدار با استفاده از راههاي ذيل مي تواند درباره جامعه كتابخانه خود اطلاع حاصل كند:
كتابدار باهوش و علاقمند با دقت در احوال و خصوصيات مراجعه كنندگان معمولي و نوع درخواست هايشان مي تواند تا حد زيادي درباره آنان اطلاعات بدست آورد . يكي از با ارزش ترين راههاي كسب اطلاع در مورد جامعه كتابخانه هاي عمومي اين است كه كتابدار زمينه اي فراهم كند تا مراجعه كنندگان با او مشورت كرده و از او راهنمايي بخواهند.
كتابدار با مطالعه منظم روزنامه ها و مجله ها و استفاده از راديو تلويزيون، اطلاعات زيادي درباره نيازهاي جامعه و ذوق و سليقه مردم كسب مي كند و از موضوعات و حوادث جاري و جريانهاي اجتمعاي آگاهي مي يابد.
ايجاد ارتباط با سازمانهاي اجتماعي، مذهبي، هنري، فرهنگي، ورزشي، خيريه و انواع ديگر سازمانها راه ديگري براي شناخت جامعه كتابخانه عمومي است با استفاده از اين راه كتابدار علاوه بر آنكه جامعه خود را بهتر مي شناسد مي تواند توجه اعضاي اين سازمان ها را نيز به كتابخانه جلب كند و گروهي را كه شايد هرگز به كتابخانه مراجعه نكرده اند به آنجا بكشاند.
كتابدار با گذشت زمان نسبت به جامعه خود شناخت پيدا مي كند. اما اين شناخت او را از بررسي رسمي بي نياز نمي كند، منظور از بررسي رسمي، بررسي از طريق پرسشنامه از يك سو و مطالعه تحقيقات آماري و جامعه شناسانه اي كه بوسيله سازمان هاي صلاحيت دار در اين رشته انجام مي شود از سوي ديگر است. كتابدار با بررسي رسمي، ديد علمي نسبت به جامعه پيدا مي كند و مي تواند دانسته هاي خود را درباره جامعه دوباره ارزيابي كند. همچنين ممكن است گروههاي جديدي از مراجعه كنندگان، مناطقي كه براي عرضه خدمات مورد توجه قرار نگرفته و جنبه هاي جديدي از زندگي اجتماعي را كشف كند.»( سينايي، 1376، ص 17)

ب) شناخت منابع اطلاعاتي و فراهم آوري آن
« كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني در پيشرفت فرهنگي نقش حساسي بر عهده دارند زيرا به 3 وظيفه عمده روبرو هستند، شناخت نيازها و ارزش هاي فرهنگي، شناخت و تهيه اطلاعات مناسب با آن نيازها و ارزش ها، انتخاب مجراي مناسب براي انتقال اطلاعات به كساني كه بدان نيازمندند.»( ميرحسيني، 1373، ص22).
كتابدار با شناخت نياز اطلاعاتي استفاده كنندگان، رابطه منطقي بين اين نياز و محتواي نوعي خاص از ابزارهايي كه پاسخ مناسب را فراهم مي آورد برقرار مي كند. شناخت بازار نشر و نيازهاي فعلي و آينده جامعه كتابخانه، اركان عمده فراهم آوري را تشكيل مي دهند و كتابخانه ها تلاش مي كنند كه به مثابه سدها، آب صاف را براي مصارف مورد نظر و به حجم مورد نياز در كا نالها جاري سازند. اطلاعات به صورت واقعي و كاذب به وفور وجود دارد و هر لحظه بر حجم آن افزوده مي گردد. در اين شرايط نقش كتابخانه ها در فراهم آوري اطلاعات مناسب و متناسب با نيازهاي جامعه كتابخانه نمود بيشتري مي يابد.
« پيش از انتخاب بايد سه مرحله را پشت سر گذاشت: 1- شناسايي جامعه كتابخانه ؛ 2- شناسايي كتاب و ديگر مواد كتابخانه اي و راههاي ارزشيابي آنها؛ 3- شناسايي مجموعه امكانات مالي كتابخانه ». ( سينايي، 1376، ص 11 )
مهمترين عنصر در ايجاد، توسعه و تداوم كتابخانه ها و فعاليت آنها، جامعه استفاده كننده است و مهمترين بخش فراهم آوري، انتخاب است بدين معني كه اطلاعات مورد نياز جامعه كتابخانه از مجموع اطلاعات موجود و نيازهاي استفاده كنندگات بالفعل و بالقوه كتابخانه آگاهي داشته باشند.
« كتابدار بايد اميال، نيازها و علايق افراد جامعه را بداند تا در ايجاد زمينه اي براي كتاب گزيني موفق گردد. بدون اين آگاهي، گزينش و گردآوري به گمراهي خواهد انجاميد. كليد كتابگزيني ، خواسته هاي جامعه براي خواندن و دانستن است. همه گروههاي اجتماعي به يك گروه خاص علاقمند نيستند . كتابهاي مورد نياز افراد بستگي به سن، جنس، تحصيل، محيط پرورش، استعداد فردي، شيوه فراگيري آنها و عوامل ديگر دارد . يك كتابدار بايد بتواند نيازهاي اجتماعي را به خوبي تجزيه تحليل كند. نتايج بدست آمده را با هدفهاي كتابخانه اي كه در آن خدمت مي كند بسنجد و از آن ميان روش كتاب گزيني را فراهم آورد0 » (ابرامي، 1379، ص 112)
شناخت جامعه كتابخانه اهميت خاصي دارد و شناخت جامعه كتابخانه هاي عمومي مشكل تر از شناخت جامعه انواع ديگر كتابخانه ها است زيرا جامعه اين كتابخانه شامل همه مردم مي شود يعني كساني كه به كتابخانه مراجعه مي كنند و همه كساني كه ممكن است به كتابخانه مراجعه كنند.
كتابدار بايد اطلاعاتي درباره فعاليت ها، رغبت ها،گرايشها، تمايلات و ديگر خصوصيات زندگي اجتماعي و انفرادي مردم و همچنين سازمانها، موسسات و انجمن هاي فرهنگي ، اجتماعي و مذهبي حوزه فعاليت خود داشته باشند( سينايي، 1376، ص16).
حجم انتشارات بسيار زياد است منابع مالي و بودجه با محدوديت روبرو هستند كتابداراني كه در بخش فراهم آوري فعاليت مي كنند بايد همواره دو نكته بالا را مد نظر داشته باشند و كوشش نمايند كه از بودجه محدود، منابع مناسب گزينش و تهيه نمايند. شرط موفقيت در گزينش علاوه بر شناخت نيازهاي جامعه كتابخانه، شناخت منابع اطلاعاتي است. كتابداران بخش سفارش و انتخاب بطور مستمر، بايستي كتابشناسي هاي قبل و بعد از انتشار را مطالعه كنند، نقد و بررسي منابع جديد را بخوانند.« آشنايي با نقدهاي جاري قضاوت كتابگرين را در ارزشيابي قدرت مي بخشد. نقد، روزنه اي براي شناخت نوشته هاست.»(ابرامي، 1379، ص117).
عدم آگاهي هيچگاه منجر به قضاوت مطلوب نمي گردد و كتابداران بخش سفارش بايد آگاهي و شناخت كافي از منابع را داشته باشند تا بتوانند قضاوت مطلوبي درباره انتخاب يا رد يك منبع اطلاعاتي بنمايند و اين آگاهي از طريق مطالعه مداوم منابعي ميسر است كه به معرفي و نقد و بررسي انتشارات جديد مي پردازند.
كتابداران بخش سفارش از طريق همكاري با كتابداران بخش مرجع و امانت مي توانند از عكس العمل مراجعان به كتابخانه در قبال منابع فراهم آمده اطلاع يابند و بازخورد فعاليت بخش فراهم آوري را مشاهده كنند و حتي پژوهش هايي جهت سنجش نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان و توان كتابخانه جهت رفع اين نيازها بنمايند و نتيج و يافته هاي پژوهش را در راستاي تصحيح عملكرد و بهبود كيفيت خدمات كتابخانه به كار گيرند.

ج) فهرست نويسي و سازماندهي
هدف عمده در فهرست نويسي ، كوشش جهت از قوه به فعل درآوردن توانمندي يك اثر و مدرك است به اين نحو كه از يكسو فهرست نويس سعي مي كند به محتوا و موضوعاتي كه آن اثر بخاطرش نشر يافته پي ببرد، موضوعات و كليدواژه ها را استخراج كند و جهت رعايت اصل وحدت، با سياهه موضوعات منتخب تطبيق دهد، از ديگر سو، نياز مخاطب و مراجعه كننده را بشناسد و با آگاهي از نوع و سطح خواسته هاي جامعه كتابخانه، ارتباط لازم و بهينه بين متقاضي اطلاعات و مدرك و منبع اطلاعات، برقرا سازد.
هوشنگ ابرامي در شناختي از دانش شناسي مي گويد: ]در فهرست نويسي[ « بايد هدف نويسنده را باز شناخت، فهرست مطالب را از نظر گذراند، پيشگفتار و مقدمه را خواند. عكسها، نمودارها و جدول هاي آنرا نگاه كرد. عناوين فرعي فصول را مطالعه كرد و دانست حدود كتاب چيست؟»( ابرامي، 1379، ص79).
شناخت كتاب و بطور عمده محمل هاي اطلاعاتي نقش اساسي در دستيابي به حدود و ثغور آنها و تعيين و اختصاص موضوعات مناسب دارد. مارگارت مان در كتاب اصول فهرست نويسي و طبقه بندي، نياز كتابداران فهرست نويس به مطالعه منابع اطلاعات جهت نيل به موفقيت در كار را به خوبي بيان نموده است:« فهرست نويس به عنوان واسطه اي بين نويسنده و خواننده عمل مي كند، وي مي كوشد كه از يكسو، قصد نويسنده را دريابد و از سوي ديگر نياز خواننده را برآورد. كتابها را از آنرو مطالعه مي كند كه دگرگوني هاي سبك و روش آنها بر او آشكار گردد و ارزش هر يك را براي گروههاي گوناگون خوانندگان بداند. اوست كه ماهيت اثري را بايد بشناسد و آنرا به مراجعان بازشناسد به خاطر رسيدن به اين هدف، فهرست نويس ناچار است با افكار و اميال مردم آشنايي پيدا كند، نيازهاي خواننده را درنظر داشته باشد و بكوشد كه تعيين محل كتابها جرياني ساده و طبيعي را طي كند».( مان، 1351، ص5)
در جايي ديگر از همين كتاب او ماهيت كار فهرست نويسان را به دقت چنين بيان كرده است: « بخش فهرست نويسي كتابخانه را كه فهرست در آن جمع آوري مي شود مي توان به مانند آزمايشگاهي دانست كه در آن دانشمندي مواد معدني را تجزيه مي كند. همانگونه كه آزمايش كننده فلز قيمتي را از عيار آن جدا مي سازد و هر ذره با ارزش از سنگ معدن را نگهداري مي كند، فهرست نويس نيز هر كتابي را نه تنها به خاطر داشتن موضوع كلي آن، بلكه براي يافتن ذرات پنهاني كه در دل آن نهفته است تجزيه مي نمايد».( همو، ص10).
آگاهي كتابدار از محتواي يك اثر از طريق مطالعه ميسر است و از طرف ديگر با مطالعه و تحقيق مستمر است كه مي تواند از خواسته هاي ثابت و متغير جامعه كتابخانه، اطلاع حاصل نمايد.

د) خدمات مرجع
مولفه اساسي در خدمات مرجع، برقراري ارتباط است، « خدمت مرجع جريان برقراري ارتباط بين يك خواننده و نوشته مورد نياز او با صرف كمترين وقت است»( ابرامي، 1379، ص 174).
از سويي اطلاعات فراهم آمده در محمل هاي مختلف، هر يك زبان و شيوه بيان خاص خود را دارا هستند، به گونه اي خاص نظم يافته اند و شيوه بازيابي اطلاعات در آنها گوناگون است. از سوي ديگر ، مراجعه كننده به كتابخانه نيز زبان ويژه خود را دارد كه ارتباطي نزديكي به سطح تحصيلات ، معلومات و ميزان مطالعه اش دارد و اگر اين دو را به خود واگذاريم، نتيجه مطلوب بدست نخواهد آمد و ارتباط لازم بين عرضه و تقاضاي اطلاعات برقرار نخواهد شد.
در ايجاد ارتباط ، كتابدار مرجع نقش اساسي دارد، اطلاعات مورد نياز مراجعه كننده را فراهم مي آورد و جوينده را جهت يافتن پاسخ به منابع راهنمايي مي كند. « اهميت بخش مرجع به سه عامل بستگي دارد كه دو عامل اول مهمتر هستند هر چند كه حاصل هر سه به خدمات مرجع مي انجامد، اين سه عامل عبارتند از : ابزار مرجع، كتابدار مرجع و محيط مرجع»( فدايي عراقي، 1375، ص271 و 272).
ويليام كتس ، كتابدار مرجع را يكي از چهار عامل موثر در خدمات مرجع مي داند. « واقعيت اين است كه هدف خدمات مرجع بدون وجود كتابدار به عنوان واسطه بين استفاده كننده و نيازهايش از يك سو و منابع اطلاعاتي كه مي تواند پاسخگوي مراجعه كننده باشد با موفقيت همراه نخواهد بود».( مرادي، 1372، ص5).كتابدار مرجع نيز بايد داراي ويژگيهايي باشد تا بتواند پويايي بخش مرجع را حفظ كند:
« سطح اطلاعات كتابدار مرجع نسبت به مجموعه، معلومات عمومي، آگاهيهاي جاري، توانايي مربوط به زبان.
توان و علاقمندي او براي برقراري ارتباط
توانايي او در تصميم گيري
كارايي در قبال سرعت و صحت
تجربه او به عنوان يك كتابدار مرجع و ... ( غلامرضا فدايي عراقي، 1375، ص279) »
شناخت كتابدار مرجع از زمينه كاري خود و منابع اطلاعات، براي پاسخگويي به سئوالات ضروري است.« كتابدار مرجع بايد با سرعت و دقت مقدمه اثر را بخواند زيرا در مقدمه يك كتاب مرجع خوب، احتمالا دامنه، هدف و مخاطبين اثر و محدوديت هاي آن به خوبي بيان شده اند.»( مرادي، 1372، ص 32) جرالد جهودا عوامل موثر در فراهم آوردن پاسخ مناسب را به سه دسته تقسيم نمود: تصوير پرسشگر از سادگي يا پيچيدگي سئوال، تصوير پرسشگر از سادگي يا پيچيدگي پاسخ و تصوير پرسشگر از مقدار كوشش لازم براي پاسخ دهي به سئوال.
آگاهي كتابدار از سن پرسشگر ، تحصيلات پرسشگر ، توانايي پرسشگر در خواندن ، زبان مادري پرسشگر ، معلوليت هاي پرسشگر ، مقام اجتماعي پرسشگر و ضرورت يا عدم ضرورت رسيدن به پاسخ در مدتي مشخص.آگاهي كتابدار از محتوي و نظم مواد مرجع در كتابخانه و مهارت وي در استفاده از اين مواد » ( جهودا، 1370، صص88 و 89).
اهميت حضور كتابدار مرجع آگاه به منابع مرجع و نيازهاي مراجعان براي موفقيت در ارايه خدمات ارجاعي مناسب بر كسي پوشيده نيست. اوست كه تلاش مي كند ارتباط لازم بين اطلاعات و نياز به اطلاعات را برقرار سازد، پرسش را تجزيه و تحليل نمايد، كليدواژه ها را از درون سئوالات استخراج نمايد و با استفاده از آنها، منبع ارجاعي مناسب كه پاسخ در آن آمده باشد را بيابد.
لازمه تداوم فعاليت مرجع و پويايي و تحرك بخش مرجع كتابخانه علاوه بر لازمه تداوم فعاليت مرجع و پويايي و تحرك بخش مرجع كتابخانه علاوه بر داشتن ابزار مرجع، كتابدار مرجع است كه دانش كتابدار شرط اساسي است و براي اين منظور بايد مقدمه و پيشگفتار منابع مرجع را مطالعه كند، از حدود و ثغور آنها اطلاع يابد، شيوه تنظيم مطالب آنها را بداند، با نحوه استفاده از منابع مرجع محمل هاي مختلف آشنايي داشته باشد.
به نقد و بررسي منابع مرجع كتابخانه اش بپردازد، آنها را ارزيابي كند و با ساير بخش ها، بويژه بخش فراهم آوري در خصوص تهيه منابع مرجع همكاري و مساعدت داشته باشد و اين موارد تنها با مطالعه مستمر و مداوم كتابدار مرجع ميسر مي گردد.

ه) فناوري هاي اطلاعات و ارتباطات
سير تحول فناورهاي اطلاعات و ارتباطات ، كتابخانه ها و خدمات آنرا بشدت تحت تاثير قرار داده است . بطوريكه بررسي نوشته ها نشان مي دهد، زماني كتابداران در از دست دادن حرفه و شغل خود دچار ترديد شده بودند و از طرفي توليد منابع اطلاعاتي الكترونيكي، گسترش اينترنت و ظهور وب باعث شد تا نوع منابع اطلاعاتي و خدماتي كه به مراجعان در كتابخانه ها ارائه مي شد، تغيير كند. در حال حاضر ديگر كتابدار محدود به منابع چاپي و چهار ديواري كتابخانه نيست بلكه در محيطي مجازي قرار دارد و بايد پاسخگوي نيازهاي اطلاعاتي مراجعاني باشد كه به كاربر تغيير نام يافته اند.
كتابدار بايد خدمات مرجع الكترونيكي ارائه كند و به سازماندهي دانش بپردازد، بايد در طراحي وب سايت ها و نرم افزارهاي اطلاعاتي و ايجاد مجموعه هاي ديجيتال شركت داشته باشد. كتابدار بايد متناسب با تغييرات، تغيير كند و اين تغيير بدون مطالعه ميسر نخواهد بود. دنبال كردن موضوعات جديد حرفه در زمينه هاي مختلف ، مطالعه مقالات و كتابهاي جديد كه مباحث فناوري كتابداري و اطلاع رساني را ارائه مي كنند، براي موفقيت هر كتابدار در انجام موثر وظايفش الزامي است.
چگونه مي توان بدون مطالعه در كتابخانه هاي ديجيتال و مجازي به ارائه خدمات به كاربران پرداخت، كتابداري كه مفاهيم جديد كتابداري را نشناسد و تحولات حرفه اي خود را دنبال نكند در آينده اي نزديك شغل خود را از دست خواهد داد.

نتيجه گيري
در جهان اطلاعات محور كه دانايي توانايي محسوب مي شود اتكاي صرف كتابداران به آموخته هايشان در مقاطع مختلف تحصيلي براي نيل به موافقت و ارايه بهينه خدمات كافي نيست، زيرا در دنياي پرشتاب كنوني، تنها با آموزش رسمي نمي توان به پيشرفت و توسعه انديشيد مگر اينكه تسهيلاتي به موازات آن فراهم باشد تا اين تجربه نوين را با مطالعه مداوم و مستمر تداوم بخشيد.
در پايان بيان شيواي فروتسكو درباره اهميت و ضرورت مطالعه كتابداران ذكر مي گردد:« آيا سعادتي از بهر كتابدار نيست كه از طريق مطالعه اي كه وظيفه وي به شمار مي رود، نياز علمي خود را برآورد تا استعدادش براي انجام وظايف روزانه بيشتر شود ... براي ديگران معمولا خواندن به صورت تفنن و يا به خاطر سرگرمي انجام مي گيرد و ناگزير خارج از ساعات كار روزانه بايد باشد.كسي را هنگام كار امكان مطالعه نيست مگر آنكه كتابدار باشد خواندن از وظايف كتابدار است ؛ مطالعه نسبت به حرفه او بيگانه نيست 0 ممكن است نكته كوچكي كه امروز فرا مي گيرد به نظرش ني ناچيزي در كنار نهر پهناور باشد اما همان ني پايدارترين يادگاري را براي او خواهد نوشت » (مان ، 1351، ص0 100).

منابع و مآخذ:
-- ابرامي، هوشنگ(1379) شناختي از دانش شناسي ( علوم كتابداري و اطلاع رساني).- تهران: نشر كتابدار.
-- باتلر، پي يرس (1358) جنبه هاي نظري علم كتابداري/ ترجمه هوشنگ ابرامي/ تهران / مركز اسناد فرهنگي آسيا.
-- بيانيه يونسكو درباره كتابخانه عمومي . ترجمه زهره ميرحسيني . پيام كتابخانه سال پنجم «2و1» بهار و تابستان 1374 ،ص 108.
-- تامسپون، جيمز(1366) تاريخ اصول كتابداري. ترجمه محمود حقيقي / تهران . نشر دانشگاهي.
-- جهودا ؛ جرالد، براوناگل، جوديت شيك(1370) . مباني مرجع فنون پرسش كاوي و پاسخ يابي از منابع كتابخانه، ترجمه و تاليف محمد حسين دياني، عبدالحميد معرف زاده، مشهد ، آستان قدس رضوي ، معاونت فرهنگي.
-- سينايي ؛ علي، (1376). مجموعه سازي در كتابخانه ها، انتخاب مواد كتابخانه اي، تهران انتشارات سمت.
-- فدايي عراقي، غلامرضا (1375) . كتاب و كتابخانه: مديريت و توسعه فرهنگي ( مجموعه مقالات) . تهران – سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي.
-- فدراسيون بين المللي انجمن هاي كتابداري( 1368) رهنمودهايي براي كتابخانه هاي عمومي / ترجمه رحمت الله فتاحي، مشهد آستان قدس رضوي، معاونت فرهنگي.
-- مان، مارگارت(1351) . اصويل فهرست نويسي و طبقه بندي . ترجمه هوشنگ ابرامي، تهران – مركز خدمات كتابداري.
-- مرادي ؛ نورالله(1372) مرجع شناسي، شناخت خدمات و كتابهاي مرجع، تهران ، فرهنگ معاصر.
-- موسوي زاده، زهرا، كاركنان كتابخانه هاي عمومي ، پيام كتابخانه . سال پنجم(4 و 3) زمستان 1374 ص 32.
-- موكهرجي، آجيت كومار(1375) تاريخ و فلسفه كتابداري . مترجم اسدالله آزاد، مشهد ، آستان قدس رضوي موسسه چاپ و انتشارات.
-- ميرحسيني، زهره، نقش كتابخانه هاي عمومي در توسعه فرهنگ كتابخواني، پيام كتابخانه . دوره چهارم «1و2» بهار و تابستان 1373 ص 22.
-- نوروزي، حسن(1365) پانزده مقاله كتابداري، مشاور فرهنگي. 

نويسنده (گان):
عيسي محمدي فيروزجائي (كارشناس ارشد كتابداري واطلاع رساني اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي مازندران و مدرس مدعو دانشگاه پيام نور مركز ساري E-Mail: infolib3@gmail.com )

موسي يمين فيروز (كارشناس ارشد كتابداري واطلاع رساني كتابخانه مركزي دانشگاه علوم پزشكي و مدرس مدعو دانشگاه پيام نور و علمي كاربردي مركز ساري بابلE-Mail: yaminfirooz@gmail.com )


تعداد بازديد اين صفحه: 98
خانه | بازگشت | ksguest (ksguest)

طراحی، پیاده سازی و اجرا توسط شبکه ملی مدارس ایران ( رشد )

www.roshd.ir Powered By Sigma ITID.