تاريخ و زمان
يكشنبه 30 شهريور 1399  
  جستجو
  بازديدها
تعداد بازديد از سايت: 524182
تعداد بازديد اين بخش: 10807
در امروز: 417
اين بخش امروز: 7

  گوناگون
اسناد و تاريخ شفاهي معاصر ايران
در پژوهش‌هاي جديد دو گونه منابع در كنار منابع كتابخانه‌اي اهميت و جايگاه خاصي يافته‌اند؛ اين دو عبارت از اسناد و منابع شفاهي هستند كه هر يك كارايي ويژه‌اي دارد. اطلاعاتي كه در اين دو گونه منبع وجود دارد به سختي در ميان منابع كتابخانه‌اي يافت مي‌شود. استفاده از ضبط صوت براي گردآوري منابع شفاهي شيوه‌اي جديدي است كه دستاورد پيشرفت تكنولوژي مي‌باشد؛ ليكن در گذشته تاريخي ايران نقل اقوال شفاهي و ثبت آنها متداول و مرسوم بوده است كه ثبت و نگارش همين اقوال شفاهي تاريخ مكتوب را به وجود آورده‌اند، گرچه آنچه امروزه متداول و مرسوم است را نمي‌توان به گذشته تعميم داد. آنچه در اين مقاله به آن خواهيم پرداخت بيان ارتباط و اهميت اسناد مكتوب در مراحل مختلف انجام تاريخ شفاهي است در وقوع حوادث تاريخي كه در حيطه پژوهش تاريخ شفاهي قرار مي‌گيرد خواه‌ناخواه اسنادي مكتوب توليد مي‌گرديده كه اين گزارش‌ها به جهت تعيين زمان، مكان و نحوه وقوع حادثه كمك مهمي در تكميل پازل اطلاعات‌گرد آمده توسط تاريخ شفاهي خواهند كرد. زيرا در داده‌هاي تاريخ شفاهي تعيين زمان و مكان و كيفيت و نحوه بروز حوادث به دقت اسناد توليد شده نمي‌باشد، و با جايگاه راوي كيفيت و كميت داده‌ها متغير است. از سوي ديگر در تاريخ شفاهي چگونگي شكل‌گيري حادثه يا واقعه‌اي قبل از وقوع و همچنين آثار و نتايج حاصله از آن بعد از وقوع از زواياي مختلف بيان مي‌گردد. بدين لحاظ اسناد در تكميل داده‌هاي تاريخ شفاهي در مراحل مختلف انجام آن اهميت بسيار دارد چه در مرحله گردآوري اطلاعات شفاهي، چه شناسايي افراد دخيل در حادثه براي انجام مصاحبه و چه در مرحله تدوين و نگارش تاريخ شفاهي.
●درآمد
آنچه در اين صفحات جهات بحث اوليه در نظر گرفته شده است بيان جايگاه اسناد در تاريخ شفاهي مي‌باشد. پرواضح است موضوعاتي كه جهت انجام به صورت تاريخ شفاهي در نظر گرفته مي‌شد و موضوعات نيم قرن اخير و به ويژه انقلاب اسلامي است. زيرا امكان گردآوري خاطرات شفاهي قبل از مقطع زماني به دلايل متعدد امكان ندارد و بايستي به منابع مكتوب يا اسناد اتكا نمود. در اين نوشتار به اختصار نخست از اسناد و پژوهش‌هاي تاريخي و پس از تاريخ شفاهي در ايران سخن خواهد رفت در ادامه به بيان ارتباط و جايگاه اسناد در مراحل مختلف انجام تاريخ شفاهي خواهيم پرداخت. اين نوشتار ناقص تجربيات شخصي نگارنده از تدوين سه مجموعهٔ تاريخ شفاهي و مسئوليت اداري مي‌باشد، از اين رهگذر برگ سبزي پيشكش ارباب پژوهش و تحقيق مي‌شود. تا چه قبول اُفتد و چه در نظر آيد.
●اسناد و خاطرات شفاهي در پژوهش‌هاي تاريخي
پيروزي انقلاب اسلامي در سال ۱۳۵۷ ضمن آن كه تحولي مُهم در عرصه سياست جهاني بود به لحاظ تاريخ‌نگاري هم تاثيرات مهمي در عرصه پژوهش و تحقيق به بار آورد ورود دو گونه منبع جديد به عرصه پژوهش، كه شامل اسناد دولتي نهادهاي سياسي امنيتي و خاطرات شفاهي هستند انقلابي در اين عرصه به حساب مي‌آيد. تا پيش از انقلاب برخي اسناد كه اغلب متعلق به خاندان‌هاي دورهٔ قاجاريه بودند مورد استفادهٔ پژوهشگران بود ليكن حجم انبوه اسناد سازماندهي شده در مركزي چون سازمان اسناد و كتابخانه ملي ج‌ا.‌ا. يا مراكز ديگري چون نهاد رياست جمهوري، مركز اسناد انقلاب اسلامي يا آرشيو وزارت امورخارجه به هيچ وجه با پيش از انقلاب اسلامي قابل مقايسه نيست. ضمن آن كه دستيابي به اسناد اين مراكز به سهولت امكان‌پذير است. دسترسي محققان و پژوهشگران به حجم انبوهي از اسناد ضمن آن كه زواياي بسياري از تاريخ معاصر ايران را روشن مي‌سازد گونه‌اي پژوهش را به وجود آورده است كه اتكاي اصلي آن اسناد مي‌باشد و «پژوهش‌هاي اسنادي» مي‌توان نام داد.
توجه به خاطرات شخصيت‌هاي دخيل در حوادث تاريخي در تاريخ ايران سابقه‌اي بس كهن دارد. بسياري از منابع مكتوب هم از به كتابت درآمدن ديده‌ها و شنيده‌ها به وجود آمده است. درج اخباري متفاوت از راويان متعدد در واقعه‌اي واحد را در منابعي چون طبري مي‌توان يافت. آنچه اين سنت قديمي را از تاريخ شفاهي يا Oral History كنوني متمايز مي‌سازد در استفاده و نظامند از خاطرات افراد مختلف در واقعه‌اي يا موضوع خاص در مراحل مختلف گردآوري اطلاعات از طريق مصاحبه، پياده‌سازي و تدوين و نگارش است. در حالي كه در شيوه سنتي تاريخ‌نگاري ما آنچه از حوادث و وقايع از قول شفاهي به كتابت درآمده اقوال موجود بوده است كه مورخ ثبت كرده است نه آن كه در پي آن باشد شاهدان حادثه را يافته و از زبان ايشان موضوعي را روايت كند. ضبط صوتي يا تصويري خاطرات به صورت نواركاست يا فيلم ويديوئي، و كيفيت و كميت ضبط آن، آرشيو و نحوه استفاده و ارجاع به آنها در تاريخ شفاهي از وجوه امتياز اين شيوه از گردآوري اطلاعات است.
انقلاب اسلامي همانگونه كه در عرصه پژوهشهاي اسناد انقلابي به وجود آورد در عرصه خاطره‌نگاري و پيدايش يا تكامل و نضج‌گيري تاريخ شفاهي در داخل و خارج از ايران نقش عمده و اساسي داشت.
تاريخ‌هاي شفاهي داخل و خارج از ايران داراي ويژگي‌هاي خاصي است كه مهمترين ويژگي يا وجه تمايز اين دو در هويت و ماهيت راويان تاريخ شفاهي است، راويان تاريخ شفاهي دانشگاه هاروارد يا تاريخ شفاهي جنبش چپ ايران، هر يك به گونه‌اي در رويارويي با انقلاب اسلامي موضع خصمانه دارند يا از هيأت حاكمه پهلوي بوده‌اند يا به لحاظ اعتقادي با نظام جمهوري اسلامي پس از استقرار آن مشكل پيدا كرده‌اند. در حالي كه در داخل ايران راويان را مردمِ انقلابي تشكيل مي‌دهند.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي يادنامه‌هايي حاوي خاطرات كه در مناسبت‌هاي ويژه انقلاب اسلامي منتشر مي‌گرديد از جمله اولين فعاليت‌ها مي‌باشد. اولين تلاش كه هم به لحاظ علمي و هم عملي در عرصه تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي قابل توجه است در مجله «ياد» از نشريات بنياد تاريخ انقلاب اسلامي صورت گرفته است. قدم‌هاي بعدي مستحكم‌تر برداشته شد. مجموعهٔ «خاطرات ۱۵ خرداد» شامل نُه دفتر، و آثاري چون تاريخ‌هاي شفاهي انقلاب اسلامي كه در مركز اسناد انقلاب اسلامي به انجام رسيده است. از جمله تلاش‌هاي بعدي است كه مسير تكاملي را طي كرده است.
●اسناد و تاريخ شفاهي
در پيش مطالبي در خصوص اسناد و تاريخ شفاهي گفته شد در اين قسمت بر آن هستيم كه به جايگاه اسناد را در تاريخ شفاهي بپردازيم. اسنادي كه در نهادهاي انتظامي، امنيتي، يا سياسي و اداري توليد شده‌اند بسته به نوع نهاد و سازمان توليد كننده، نزديكي يا دوري گزارش كننده به حادثه يا موضوع مورد مطالعه در تاريخ شفاهي تعلقات دروني وي، اشراف بر موضوع مورد گزارش يا آموزش ماموران در مورد نحوه تهيه گزارش مي‌تواند در كيفيت و كميت اطلاعات موجود در گزارش‌ها موثر بوده و مرتبه اعتبار سند متفاوت باشد با تمام اين مباحث، پژوهشگر تاريخ مي‌بايست اشراف كاملي به آن داشته باشد؛ اسنادي كه در بررسي‌هاي لازم توسط محقق واجد اعتبار است در مراحل مختلف انجام تاريخ شفاهي كاربردهايي دارد كه به مواردي اشاره ميشود.
اول‌ـ كاربرد اسناد در تاريخ شفاهي براي تعيين دقيق زمان حادثه و مكان وقوع آن مي‌باشد. زيرا در تاريخ شفاهي در اغلب موارد نمي‌توان تاريخ دقيق وقوع را از اقوال مختلف استخراج نمود و روايات ضد و نقيض ديده مي‌شود.
دوم‌ـ پس از مشخص شدن زمان و مكان وقوع حادثه در شناسايي منابع شفاهي اسناد اهميت مضاعفي پيدا مي‌كند براساس اسناد مشخص مي‌شود چه افرادي يا گروههايي در هنگام حادثه حضور داشته‌اند. در شناسايي افراد براي انجام مصاحبه (اعم از شفاهي يا مكتوب) هم اسناد به كار مي‌آيند.
سوم‌ـ در جريان مصاحبه و طرح سئوال از شاهدان حادثه سئوال‌هايي كه محقق از منابع ديگر در مورد موضوع مورد تحقيق خود استخراج كرده باز هم اسناد جايگاهي ويژه مي‌يابد زيرا با داده‌هايي كه از خلال اسناد از كميت و كيفيت واقعه وجود دارد محقق به زواياي مُبهم و سئوال‌برانگيز واقعه مي‌پردازد.
چهارم‌ـ پس از انجام مصاحبه و مراحل آماده‌سازي خاطرات شفاهي جهت استفاده و تدوين تاريخ شفاهي، باز هم اسناد براي سازماندهي فصول و مطالب به ياري محقق مي‌آيد. زيرا براساس خاطرات نمي‌توان ترتيب وقوع حوادث را به دقت مشخص ساخت چه بسا در نقل روايات اين تسلسل پس و پيش شده‌اند در حالي كه در اسناد تاريخ دقيق حادثه در اغلب موارد يافت مي‌شود. و براساس اين قوميت تاريخي مي‌توان مطالب و خاطرات شفاهي را مرتب كرد.
و سرانجام مهمترين كاربرد اسناد در تدوين تاريخ شفاهي است بي‌شك عدم استفادهٔ از اسناد كه محقق به صحت آنها يقين يافته تدوين تاريخ شفاهي در تاريخ معاصر و به ويژه انقلاب اسلامي ناقص خواهد بود. خاطرات شفاهي كه از راويان مختلف حول محور يك موضوع خاص گرد آمده است همچون اسناد كه براساس دوري و نزديكي به حادثه و مسايل ديگر كه در مورد اسناد گفته شد طبقه‌بندي و اعتبارگذاري مي‌شود صحت و سقم اين داده‌ها با راههاي گوناگوني قابل بررسي است كه محقق تاريخ شفاهي ناگزير از انجام آن است.
در تاريخ شفاهي به حوادث قبل از وقوع، (پشت صحنه حادثه) چگونگي شكل‌گيري، زمينه‌ها، ماهيت موضوع، عوامل تاثيرگذار در موضوع، وقوع حادثه (با تسامح در زمان، مكان و تسلسل تاريخي آن) پي‌آمدهاي آني و بلندمدت موضوع پرداخته مي‌شود. اسناد در كنار اين مسايل به لحظه وقوع، كميت و كيفيت حادثه، افراد حاضر در صحنه، پيگيري‌هاي صورت گرفته، اقدامات انجام شده، عكس‌العمل نهادهاي ذيربط را با ترتيب تاريخي روشن نمايد. در برخي موارد هم كه برخي حوادث از ياد شاهدان رفته يا كمرنگ شده است اسناد به تكميل اين «از ياد رفته‌ها» مي‌پردازد.
●فرجام سخن آن كه:
پيروزي انقلاب اسلامي تاثير شگرفي در شيوه‌هاي تاريخ شفاهي نهاد (چه در داخل و چه در خارج) در داخل باز شدن آرشيوهاي نهادهايي چون سازمان اطلاعات و امنيت كشور (ساواك)، شهرباني كل كشور، سازمان قضايي نيروهاي مسلح بر روي محققان فعاليت چشم‌گير مراكزي چون مركز اسناد انقلاب اسلامي سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، مركز اسناد نهاد رياست جمهوري و... پژوهش هاي سند محوري را در وسعتي غيرقابل قياس با گذشته رايج گردانيد. از سوي ديگر ماهيت انقلاب و مردمي و همچنين قريب‌العهد بودن آن با حضور اغلب عناصر اصلي اين حركت اصيل اسلامي اين امكان را داد خاطرات شفاهي به شكل بي‌سابقه اي مورد توجه قرار گيرد. همزمان ضرورت تدوين مجموعه‌هايي تاريخي براساس خاطرات شفاهي هم احساس گرديد. در نتيجه نزديكي اين دو يعني اسناد و تاريخ شفاهي گونه‌اي تكامل يافته‌تري از پژوهش‌هاي به عرصه آمده است كه مركز اسناد انقلاب اسلامي مبدع آن است

منبع:www.aftab.ir

تعداد بازديد اين صفحه: 164
خانه | بازگشت | ksguest (ksguest)

طراحی، پیاده سازی و اجرا توسط شبکه ملی مدارس ایران ( رشد )

www.roshd.ir Powered By Sigma ITID.